بمناسبت سالگرد جشن مشروطه یکشنبه 14 مرداد 1397

جنبش مشروطه  دست آورد بزرگ  تاریخی  ایران
جنبش مشروطه خواهی در شرایطی در ایران شروع شد که سراسر اروپا  جنگ بی امان قدرتهای بزرگ  و امپراتوری های موجود  در جنگ و جدال برای تقسیم مجدد اروپا بعنوان ثروتمندترین  قاره جهان  با شتاب فراوان  ادامه داشت سه قدرت بزرگی منطقه ای روسیه تزاری در شمال ایران و ترکیه عثمانی در غرب کشور و امپراتوری انگلستان  در جنوب کشور  جولان میدادند  .
در همه این جنگ ها مذهبیون به اشکال مختلف از یکی از این قدرتهای در حال افول پشتیبانی میکردند و تعدادی از آنها هنو ز در رویای اشغال سرزمینهای کشورهای دیگر از جمله ایران بودند  . نقش روسیه تزاری در شمال کشور و همکاری آنها با بخشی از نظام پادشاهی در حال ریزش و امپراتوری انگلستان  که  در جنوب کشور تمامی کشورهای شیخ نشین عرب را در اشغال داشت و هندوستان و سرزمینهای دیگر وابسته به آنرا نظیر سریلانکا و… در آسیا  را اشغال کرده بو تا به روسیه تزاری  امکان ندهد تا شمال کشور در  اینجا منظور گیلان ، مازندران و آذربایجان است را اشغال و تحت کنترل در آورد  . جنگ های بی امان این قدرتهای بزرگ تمامی امپراتوریها را در اروپا متلاشی کرد و امپراتوری روسیه  که خود در گیر بحرانهای داخلی بود و  طغیان عمومی در آن شکل گرفته بود هنوز با توجه به وسعت کشور و  امکانات طبیعی فراوان  حاضر نبود دست از  تجاوز و اشغال بر دارد انگلستان که در یک جزیره تقریبا مطمئن جا خوش کرده بود امکان عقب نشینی  بهتری داشت ولی جرات نمیکرد بیشتر خودرا در گیر جنگ در کشور پهناور ایران کند  ضمن آنکه بر سر   تقسیم ایران بین این دو قدرت توافقات لازم صورت گرفته بود .
شمال کشور و آذربایجان که در مرز  ورود به اروپا قرار داشتند  و در طول تاریخ روابط دوجانبه و چند جانبه را تجربه میکردند همواره نگران اشغال سرزمین ما از طرف روسیه و انگلستان بودند  ارتباط شمال و آذربایجان با جنبشهای اروپای شرقی که در آن دوره  مخالفت علنی خود را با جنگ و جدال  به اشکال مختلف بروز داده بودند این شانس را  برای ما در شمال بوجود آورد تا از تجارب آنها استفاده کنیم  .
جنگها در کشورهای اروپایی که سر انجام به جنگ جهانی اول تبدیل شد و کشورهای تازه ای بوجود آمدند براثر جنگهای ششصد ساله آنچنان متلاشی شده بودند که دیگر توان  ادامه آن ممکن نبود.
این تجارب و فرصت طلایی که برای ما بوجود آمد و ارتباط تنگاتنگی که با جنوب اروپا داشتیم  و ظلم و بیداد و ستم فئودالی در ایران که صاحب مال و جان مردم هم بودند  و سیستم پادشاهی فرسوده  قاجار و درهم ریختگی اوضاع کل منطقه    و منابع محدود  مالی  و خیزش بزرگ جنبش سوسیال دمکراسی در اروپای شرقی به مرکزیت  گرجستان  و آشنایی روشنفکران ما  و ارتباط تنگاتنگی که با هم داشتند  زمینه تدارک برای محدود کردن و حتی تلاشی حکومت پادشاهی ارباب رعیتی  قاجار آنهم بشکل بدوی را  فراهم آورد .
همانطور که در بالا اشاره شد  دوقدرت روسیه و انگلستان  هرکدام به اشکال مختلف  از رژیم پوسیده قاجار پشتیبانی میکردند و حتی مجلس را بتوپ بستند تا نظام پادشاهی را سر پا نگه دارند  .  روحانیت که در این برحه  منافع خودرا در پیوستن به یکی از این دوقدرت میدید  چه در مجلس و چه در بیرون از آن با تشکیل مجلس مخالفت می کرد  و آنرا با منافع خود در تضاد میدید  آنها تا پیش از پیروزی انقلاب مشروطه هنوز بشیوه سنتی  و مذهبی قوانین اسلامی را خودسرانه به اجرا می گذاشتند  . تصور کنید که در این شرایط مردم با چه نیروهای خشن  و بیرحمی مواجه بودند  انگلستان از جنوب با مزدورانی که برای خود دست و پا کرده بود و روسیه در شمال و ترکیه عثمانی در غرب این چند نیرو چه بلایی بر سر مردم به اتفاق قئودالها و هم پالگی های خود آورده بودند  .
ادامه جنگ های بین قدرتهای بزرگ  سرانجام منجر به جنگ جهانی اول شد  و قدرتهای استعماری  بزرگ و کوچک در هم شکستند . روسیه از دور خارج شد و حکومت عثمانی هم متلاش شد و  تنها انگلستان ، فرانسه ، پرتقال و اسپانیا بودند که  هنوز ادعاهایی داشتند . ولی انقلاب مشروطه در ایران نشان داد  که بازگشت آنها و اداره کشور بشکل سابق امکان پذیر نیست.
در داخل کشورهم سیستم کاملا وارفته و از نظر تصویب واجرای قوانین  در سطح بسیار نازلی قرار داشت  اصولا قانونی وجود نداشت  فقر و فلاکت  سراسر کشور را فرا گرفته بود  و کنترل مردم که اکثرا روستایان فقیر  و عشایر بودند برای حکومت مرکزی و اربابان  بی رحمی که  از هیچ جنایتی فرو گزار نمیکردند  آسان نبود  در این شرایط  سه جنبش بزرگ در ایران شکل گرفت . جنبش مشروطه گیلان و شمال ، جنبش مشروطه آذربایجان و جنبش مشروطه عشایر جنوب  که هرسه این جنبش ها از نظر جغرافیای اقتصادی و موقعیت دفاعی وبسیج مردمی بخاطر تراکم جمعیت  و امکان ادامه مبارزه و از همه مهمتر محدود کردن  نیروهای وابسته به رژیم پوسیده قاجار  قادر بودند تا مدتها در مقابل حکومت مرکزی ایستادگی کنند  و همزمان از پشتیبانی همه جانبه از رژیم توسط انگلستان و روسیه که  برای تقسیم کشور بین خود تصمیمات قطعی گرفته بودند جلوگیری کنند.
مشروطه خواهان سرانجام موفق شدند  شاه قاجار مظفرالدین  شاه را مجبور به امضاء  فرمان مشروطه  در چهارده مرداد 1275  کنند . علیرغم به توپ بستن مجلس توسط روسها  جدال برای بکرسی نشاندن  فرمان مشروطه  محمد علی شاه قاجار مجبور شد حکومت مشروطه را بپذیرد  که با پا فشاری مداوم مشروطه خواهان که اینک با شرایط تازه جهانی  آشنا شده بودند  و حکومت فاسد قاجار را در تنگنا قرار داده بودند مجلس ملی یا مجلس شورای  ملی را تشکیل دهند و واقعه تاریخی  تصویب قانون اساسی کشور را  رقم بزنند وپادشاهی استبداد مطلقه جای خود را به پادشاهی مشروطه بدهد  این آغازی بود برا ی تحولات بعدی  همانطور که تجربه نشان داد کشور هرگز بدوران استبداد قاجار بر نگشت نا گفته نماند که مسافرت  چند باره خانواده سلطنتی قاجار به کشورهای اروپایی از جمله به فرانسه و آشنایی  با قوانین این کشور  تاثیر غیر قابل انکاری در  روند تشکیل مجلس شورای ملی و  قانون اساسی کشور داشت .
همانطور که در بالا اشاره شد سلسله قاجار  همانند پادشاهان اروپای شرقی و غربی  یک دوره  افول را طی میکرد و عملا سیستم فئودالی دیگر جوابگوی  شرایط آنروز نبود و تغییر و تحولات از بالا تا پایین  اجتناب ناپذیر بود .  از جمله راه های ارتباطی کشور فاجعه بار بود پراکندگی جمعیت و فقر و فلاکت فرا گیر  و دورنمای پایان جنگ داخلی و تجاوزات خارجی  و از همه مهمتر درهم شکستن دوقدرت بزرگ جهانی که از جنوب و شمال مارا در محاصره قرار داده بودند   همینقدر کافی که پاشیدگی روسیه تزاری عملا انگلستان  متجاوز را بیشتر سراسیمه کرد چون در کشورهای اروپایی  بیم آن میرفت که روسیه که همه شرایط لازم را برای پیروزی داشت  سراسر اروپارا در نوردد  . در نتیجه مشروطه خواهان در واقع روشنفکران ، سیاستمداران و اندیشمندان بزرگ ما در آن دوره علیرغم  امکانات محدود کاری کردند کارستان که حتی در بیشتر کشورهای اروپایی در آن دوره  در دور نما قرار داشت .
شایان ذکر است که حکومتیان قاجار تاب و تحمل شخصیتها برجسته دوران خودرا نداشتند  آنها  امیر کبیر را بدلیل دانش و کفایتی که داشت و در صدد نو آوری در سیستم اداری کشور بود از سر راه برداشتند حکومت فاسد اورا  به کاشان فرستاد و دستور داد تا رگ دست اورا ببرند و اورا زجر کش کنند . در این دوره طوفانی شخصیتهای برجسته دیگری هم وجود داشتند مانند قائم مقام  و سپهسالار  و….. که مثمر ثمر بودند و سیستم استبدادی تاب و تحمل دانش و ابتکار آنها را نداشت در همین دوران بود که دارالفنون  در تهران ایجاد شد .
مذهبیون که در دوران قاجار و پیش از آن در همه امور دخالت میکردند  وبشدت مخالف جنبش مشروطه بودند و از دست دادن قدرت خودرا  به عینه میدیدند  در این دوران گزار اصرار داشتند که قوانین مذهبی  بشکل سابق  باقی بماند و آنها مجری بقول خودشان اجرای قانون مذهبی باشند که طبعا با مقاومت  بسیار وسیعی از طرف فرهیختگان مواجه شد   در آن دوران اجرای این قوانین  بمعنی استبداد  بود که پادشاهان قاجار و نمایندگان فئودالها  خواهان آن بودند یکی از دلایلی که قاجار پاشید  اجرایی کردن همین قوانین استبدادی بود.
شیخ فضل‌الله نوری به صراحت از مشروط بودن آزادی در متون دینی سخن می‌گوید و معتقد است:
بنای قرآن بر آزاد نبودن قلم و لسان است  شیخ فضل اله منکر وجودآزادی در مهمترین متن دینی می گردد و از سوی دیگر بر این باور است که اعتقاد به آزادی مطلق حرف اشتباهی است و ادعا میکند که از دید اسلام عین کفر است نوری در این اظهار نظر آزادی را نفی میکند و برابر با کفر میشناسد.
و در جای دیگر تحت عنوان آزادی مضاعف مدعی میشود موافق قلم و بیان است  روشن است که نمی توانسته از آن صرف نظر کند چون خود می بایست هم بیان کند و بقول خودش قلم بزند  از آنجا که روحانیت همیشه دوپهلو صحبت و تفسیر میکند  تا اگر اشتباهی صورت گرفت صورت مسئله را پاک کند  شیخ تاجایی پیش میرود که میگوید  بهتر است واژه آزادی حذف شود و ادامه میدهد اگر می خواهید رسوا نشوید از این کلمه استفاده نکنید.
با همه کارشکنی ها و عدم تجربه  شخصیت های در گیر در این برهه تاریخی  جنبش ضد استبدادی موفق میشود تهران مرکز کشور را تصرف کند و قانون اساسی کشور را تدوین و به شاه تحمیل کند وهمین مجلس  بر طبق قانون اساسی کشور که بتازگی تصویب شده بود مصوبات زیر را تایید  میکند .
بر پایهٔ قانون اساسی، مجلس وظایف زیر را بر عهده میگیرد:
1. تهیهٔ بودجه و نظارت بر اجرای بودجهٔ کشوری
2. تصویب انتقال یا فروش منابع زیر زمینی و تصویب قراردادهای صنعتی و کشاورزی
3. تصویب تغییر مرزهای کشور
4. تصویب قراردادها و عهد نامه‌ها با دولتهای خارجی
5.تصویب تشکیل کمپانی های ملی
6. تصویب هرگونه قرار دادهای مالی
7.تصویب اعتبار و وامهای دولتی
8.تصویب ساختن راه ها و راه آهن
محمد علیشاه که نمیتواند  نمایندگان مجلس را تطمیع کند از روسیه می خواهد تا مجلس را بمباران کند  چون دربار خواهان تبعید شخصیت های بر جسته مشروطه  شده بود.
جنبشهای هایی که این واقعه تاریخی و سرنوشت ساز را رقم زدند
جنبش آذربایجان:
حیدر عمو اوغلو (علی مسیو) یک مکانیکر برق که اولین کارخانه برق در ایران را در مشهد ساخته بود به کمک  ستار خان و باقر خان به تبریز میرود  تا با سازماندهی جنبش مانع سرکوب جنبش  آذربایجان شود  ولی ارتش شاهی یازده ماه تبریز را محاصره میکند  مقاومت در برابر ارتش شاه که هنوز واقعیت ها را نپذیرفته بود منجر به پشتیبانی وسیع مردم میشود و آنها موفق میشوند محاصره را بشکنند   ورود همزمان ارتش روسیه به درخواست حیدر عمو اوغلو و انگلیس به شهر تبریز به محاصره شهر پایان میدهد و ارتش ایران تبریز را ترک میکند البته با توافق طرفین.
جنبش گیلان :
قیام گیلان همزمان شد با همکاری همه جانبه جوانان ارمنی که به جنبش مشروطه  پیوسته بودند و پیوستن محمد ولیخان تنکابنی  از تبریز و پشتیبانی مردم  شهر رشت تسخیر شد و بدین ترتیب شرایط برای آزاد شدن گیلان فراهم آمد . درخواست مشروطه خواهان  از رژیم احیای مشروطه بود که عملا پادشاه قاجار  آنرا نقص کرده بود ارتباط گیلانیان با کشورهای همسایه و همکاری با آذربایجان و پشتیبانی بسیاری از نمایندگیهای کشورهای مختلف از جنبش  موقعیت جنبش گیلان را  تثبیت کرد و با پیوستن آذربایجان  به قدرت مانور آنها افزود . اقدام عجولانه ارتش شاه که در حوالی قزوین اطراق کرده بود  و به نیروهای جنبش گیلان کم بهاء داده بودند  در سی کیلومتری رشت  ارتش شکست سختی را متحمل شد و به قزوین باز گشتند در واقع شانس دیگری برایشان نمانده بود.
جنبش بختیاری:
همزمان بختیاری ها تحت رهبری سردار اسعد بختیاری موفق شدند اصفهان را تصرف کنند و قدرت نیروهای هوادار مشروطه را افزایش دهند و از آنجا راهی تهران شدند و بدین ترتیب  استبداد شکست سختی متحمل شد  و مجبور شد شرط و شروط مشروطه خواهان را بپذیرد و استبداد سلطنتی  با تصویب قانون اساسی جای خودرا به مشروطه سلطنتی بدهد .
این اولین بار بود که جنبش ملی ما  با شرکت وسیع مردم از پایین با تدبیر ، ارزیابی درست و بجا وبا پیگیری  رژیم پادشاهی عقب افتاده و سنتی را علیرغم  پشتیبانی دوقدرت جهانی در زمان خود  بزانو در آورد. این دست آورد وتجربه موفق زمینه ساز  تضمین استقلال  ملی  ایران  شد  که هیچ قدرتی با هر ایدئو لوژی و توان  قادر نیست  حیثیت ، اعتبار ،هویت ملی  و منافع ملی ما را نشانه رود .
مهدی ضمیری  (03.08.2018)

برلین


نظرات بسته شده است