نقض حقوق کودکان در ایران، فلسطین و لبنان؛ هر جنگی، جنگ علیه کودکان است

حملات ایالات متحدۀ آمریکا و اسرائیل به ایران و تداوم حملات اسرائیل به غزه و لبنان، زندگی میلیون‌ها کودک را در سراسر خاور میانه به شکلی ماندگار تحت تأثیر قرار داده است. از کودک‌سربازی در ایران گرفته، تا جابه‌جایی‌های اجباری در لبنان، و کشته‌شدن کودکان در فلسطین. کودکان در منطقه از تحصیل جا مانده‌اند و رشد مغزی و عاطفی‌شان با خطر مواجه شده است.

بر اساس گزارش نهاد کودکان سازمان ملل متحد، یونیسف، از زمان شروع حملات ایالات متحدۀ آمریکا و اسرائیل به ایران، بیش از ٣۴٠ کودک درمنطقه جان باخته‌اند که ٢١٦  تن از آنان در ایران، ١٢۴ تن در لبنان و ۴ تن در اسرائیل و باقی در دیگر کشورهای منطقه بوده‌اند؛ هم‌چنین هزاران کودک نیز زخمی شده‌اند. بالاترین آمار تلفات غیرنظامی کودکان، مربوط به اولین روز جنگ است؛ روز ٩ اسفندماه، وقتی که یک موشک آمریکایی به مدرسه‌ای در میناب، در جنوب ایران، اصابت کرد و باعث مرگ دست‌کم ١٦٠ کودک و معلمان‌شان شد. 

در دیگر سو، تهاجم اسرائیل به لبنان و حملات مداومش به کرانۀ باختری اشغالی و غزه، خشونت را تشدید کرده است. در سراسر منطقه، بیش از یک میلیون و ٢٠٠هزار کودک آواره شده‌اند.

کودکان در معرض خشونتی وحشتناک قرار گرفته‌اند. مدیر اجرایی یونیسف، کاترین راسل، می‌گوید که تمام سیستم‌ها و خدماتی که قرار بود کودکان را در امنیت نگه دارد، مورد حمله قرار دارد.

استخدام کودکان زیر ١٥ سال جنایت جنگی است»

بنا به گزارش عفو بین‌الملل، مقام‌های سپاه پاسداران با به‌کارگیری کودکانی که بعضاً تنها ۱۲ سال دارند، حقوق کودکان را به‌طور فاحشی پایمال کرده‌اند. این سازمان تأکید می‌کند که مسئولان ایرانی با این اقدام، به‌شکلی جدی مرتکب نقض حقوق بشر شده‌اند که هم‌سطح یک جنایت جنگی محسوب می‌شود.

سپاه پاسداران با فراخوانی، اقدام به جذب نیروهای داوطلب تحت عنوان «رزمندگان مدافع وطن برای ایران» کرده که حداقل سن برای ثبت‌نام داوطلبان در آن، ١٢ سال عنوان شده است. این فعالیت‌ها شامل طیف وسیعی از وظایف، از گشت‌های اطلاعاتی و عملیاتی گرفته تا پشتیبانی و خدمات‌رسانی است و نشان می‌دهد که زمینۀ مشارکت برای افراد زیر ۱۸ سال در فعالیت‌های پرخطر یا شبه‌نظامی به‌صورت سازمان‌یافته فراهم شده است.

در همین رابطه، یک کودک ١١ ساله به نام علیرضا جعفری در پی حملۀ اسرائیل به یک ایست بازرسی، در هفتۀ گذشته کشته شد. مادر او، صدف منفرد، در گفت‌وگو با روزنامۀ همشهری توضیح داده است که کمبود نیرو، باعث شده پدر علیرضا در شب حادثه، فرزندش را با خود به ایست بازرسی ببرد. به‌ گفتۀ او، «در این ایست‌های بازرسی معمولاً نوجوانان ۱۵ و ۱۶ ساله نیز شرکت می‌کنند».

مدیر حوزۀ کودکان سازمان ملل در خاور میانه و شمال آفریقا، بیل ون اسولد، در شبکۀ ایکس گفت: «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قصد دارد کودکانی حتی ۱۲ ساله را به خدمت بگیرد. استخدام کودکان زیر ۱۵ سال جنایت جنگی است. مقامات دخیل در این سیاست، کودکان را در معرض آسیب جدی و جبران‌ناپذیر، و خود را در معرض خطر مسئولیت کیفری قرار می‌دهند».

لبنان؛ جابه‌جایی اجباری و زندگی در شرایط «تحقیرآمیز»

بر اساس ارزیابی یونیسف، بیش از یک میلیون و ١٠٠ هزار نفر، شامل ۴٠٠هزار کودک، مجبور شده‌اند که در پی بمباران‌های اسرائیلی و دستورات تخلیه‌ای که در لبنان صادر شده است، از خانه‌هایشان فرار کنند. نزدیک به ٩٠ درصد از این افراد، خارج از پناهگاه‌ها زندگی می‌کنند و بسیاری در خیابان می‌خوابند. 

نیدال احمد، ۵٢ ساله است. او و دو تن از کودکانش، همراه صدها خانوادۀ آوارۀ دیگر، در بیل، محله‌ای در بیروت، در چادری در پناهگاه‌های موقتی می‌خوابند.

این دومین بار است که احمد به اجبار جابه‌جا می‌شود. خانۀ او در صور، شهری در جنوب لبنان، در پی حملۀ هوایی در دومین روز جنگ حزب‌الله و اسرائیل خراب شد. و خانۀ برادرش هم که به آن پناه برده بود، از سوی اسرائیل دستور تخلیه گرفت. 

احمد به روزنامۀ بریتانیایی گاردین می‌گوید: ساعت ۵ بعد از ظهر است و هنوز هیچ چیز نخورده‌ایم. سپس با اشاره به دختر ٨ ساله‌اش زهرا، که روبه‌روی او نشسته است می‌گوید: «فقط توانستیم به بچه‌ها چای و کمی نان بدهیم. برای بچه‌ای به این سن مناسب نیست، اما چه می‌توانیم بکنیم؟» 

پس از یک ماه آوارگی، احمد دیگر پول کافی برای فراهم کردن غذای فرزندانش ندارد. او روی کمک سازمان‌های محلی حساب می‌کند که برای توزیع غذا منظم نیستند و گاهی چند روز طول می‌کشد تا برای توزیع یک پرس غذا سر برسند. 

احمد می‌گوید که وضعیت آوارگی‌شان تحقیرآمیز است. او به چادرشان اشاره می‌کند و می‌گوید: «سعی کردم چادرمان را بپوشانم تا از باران محافظت‌ش کنم، ولی هر صبح وقتی بیدار می‌شویم تشک‌مان خیس شده است.»

پسر ٣ سالۀ احمد، با کودکی دیگر در زمینی خالی بازی می‌کند. احمد می‌گوید که او می‌تواند تنها یک بار در هفته حمام کند. آنان هر جمعه نیم ساعت رانندگی می‌کنند تا به خانۀ دوستی بروند و آنجا همه‌شان اجازه دارند از حمام استفاده کنند. او می‌گوید که برای نیازهای فوری‌تر، تنها یک دستشویی در اختیار حدودا ١٠٠ خانواده است و باید یک ساعت و نیم در صف بایستند تا از توالتی استفاده کنند که آب هم ندارد.

نمایندۀ یونیسف در لبنان، مارکولویجی کورسی، ماه گذشته هشدار داد که آوارگی ممکن است اثرات ماندگاری بر کودکان داشته باشد. او افزود که این چرخۀ بی‌پایان بمباران و آوارگی، زخم‌های روانی بسیار عمیقی ایجاد می‌کند و ترسی پایدار به جا می‌گذارد که اثرات عاطفی‌اش بلندمدت است. 

احمد می گوید که همین حالا هم برخی از این اثرات را در کودکانش می‌بیند. وقتی پسرش جت‌های اسرائیلی را می‌بیند، شروع می‌کند به دویدن و سعی می‌کند پنهان شود، چون فکر می‌کند که بمب قرار است روی او بیافتند. 

احمد می گوید که خودش هم خسته شده است. همسرش و دختر ١٧ساله‌اش در پی بمباران زخمی شده‌اند و در بیمارستان‌اند. سپس به کودکانش نگاه می‌کند و می‌افزاید: «بچه‌ها الان سرشان گرم است و دارند بازی می‌کنند، اما وقتی برمی‌گردند خانه و مادرشان آنجا نیست، فاجعه می‌شود.» 

فلسطین؛ مرگ، آسیب و عزاداری

علی‌رغم آتش‌بسی که حالا ۵ ماه از برقراری آن می‌گذرد، مقام‌های رسمی در غزه می‌گویند که دست‌کم ۵٠ فلسطینی پس از شروع حملات اسرائیل به ایران، به دست نیروهای اسرائیلی کشته شده‌اند. هرچند که تعداد دقیق کودکان مشخص نیست، اما روز ٩ فروردین‌ماه، حملات اسرائیل به ایست‌های بازرسی دست‌کم شش فلسطینی از جمله یک کودک را کشت.

نوار غزه هنوز از ٢٣ ماه بمباران اسرائیل که باعث مرگ ده‌ها هزار نفر و ویرانی بیمارستان‌ها و مدارس شد، ترمیم نشده است. تا اکتبر سال گذشته، به طور میانگین در هر ساعت یک کودک فلسطینی کشته می‌شد. 

هرچند جنگ ایران، جبهۀ جدیدی در غزه باز نکرده است؛ ناامنی را عمیق‌تر کرده و به تشدید عملیات نظامی اسرائیل انجامیده است. 

از زمان شروع جنگ ایران، شهرک‌نشینان اسرائیلی و نیروهای امنیتی در کرانۀ باختری اشغالی، خشونت علیه فلسطینی‌ها را تشدید کرده‌اند. از جمله روز ٢۴ اسفندماه، پلیس اسرائیل به ماشین یک خانواده شلیک کرد که از یک سفر برای خرید رمضان بر می‌گشتند. در پی شلیک‌ها، محمد ۵ ساله و عثمان ٧ ساله که نابینا بودند، در کنار مادر و پدرشان کشته شدند.

در اسرائیل هم دست‌کم ۴ کودک در پی حملات تلافی‌جویانۀ ایران کشته شده‌اند. یکی از بدترین این حمله‌ها روز١٠ اسفندماه و در پی اصابت موشک ایرانی، به شهر مرکزی بین شمش رخ داد. 

حمله به مدرسۀ میناب در نخستین روز جنگ، تاکنون بدترین کشتار جمعی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بوده است و از سوی یونسکو، تجاوزی به قانون بین‌الملل عنوان شده است. 

هم‌چنین، هلال احمر ایران اعلام کرده است که تا روز چهارشنبه ١٢ فروردین‌ماه، ٣١٦ مرکز بهداشتی و ٧٦٣ مدرسه آسیب دیده یا کاملاً نابود شده‌ است. 

به گزارش صندوق نجات کودکان، آموزش حداقل ۵٢ میلیون کودک مدرسه‌ای در سراسر منطقه، با اخلال مواجه شده و کودکان یا به آموزش آنلاین محدود شده‌اند و یا دسترسی‌شان به آموزش کاملاً قطع شده است. 

در لبنان، ٣٦۴ پناهگاه ازمجموع ٦٩٩ پناهگاه، مدرسه های عمومی‌اند. به گفتۀ یونیسف، مدارس در اسرائیل هم به‌طور مکرر تعطیل می‌شوند. 

مدیر خاور میانه، شمال آفریقا، و شرق اروپا در صندوق کودکان، احمد الهنداوی، در مصاحبه‌ای با تلویزیون استرالیایی ای.بی.سی گفت: «در هر درگیری، معمولاً کلاس‌های درس اولین جایی‌اند که بسته می‌شوند و آخرین جایی‌اند که بازگشایی می‌شوند. هر درسی که از دست می‌رود زخم‌های جنگ را عمیق‌تر می‌کند. همۀ کودکان نمی‌توانند از خشونت جنگ بگریزند و تحت آموزش آنلاین قرار بگیرند. می‌دانیم که برخی کودکان که آسیب‌پذیرتر هستند، وقتی مدرسه را ترک می‌کنند، دیگر هرگز به آن برنمی‌گردند.»

خسارت‌های روانی ماندگار

جنگ و کشتار، کودکان را در معرض آسیب‌های روانی و تروما قرار داده است. بی‌ثباتی و خشونت، تأثیرات دائمی در رشد مغزی، عاطفی و سلامت روان کودکان دارد. احمد الهنداوی در این باره می‌گوید: هر جنگ، جنگ با کودکان است. کودکان حالا در ترس زندگی می‌کنند و در جنگِ بزرگسالان اسیر شده‌اند. جنگ‌ها قانون دارند و کودکان باید خط قرمز هر درگیری باشند