22/11/2026

دیکتاتوری پرولتاریا؛ حقیقت نظریهٔ مارکس و انگلس در برابر تحریف و تفسیرهای انحرافی

فشرده ای از ضرورت تاریخی حاکمیت طبقهٔ کارگر تا گذار انقلابی از سرمایه‌داری به کمونیسم

مقدمه

یکی از مفاهیم بنیادی در نظریهٔ مارکسیسم، مفهوم «دیکتاتوری پرولتاریا» است؛ مفهومی که مارکس و انگلس نه به‌صورت اتفاقی و نه در حاشیهٔ آثار خود، بلکه در پیوند مستقیم با نظریهٔ مبارزهٔ طبقاتی، انقلاب پرولتری، تسخیر قدرت سیاسی و گذار از سرمایه‌داری به کمونیسم مطرح کرده‌اند.

با وجود این، در میان برخی جریان‌های سیاسی و مدعیان مارکسیسم، تلاش می‌شود این مفهوم یا به‌کلی از اندیشهٔ مارکس و انگلس حذف شود، یا آن را به معنایی غیرطبقاتی و بی‌ارتباط با قدرت سیاسی پرولتاریا تفسیر کنند. گاهی گفته می‌شود منظور مارکس از دیکتاتوری پرولتاریا صرفاً دموکراسی، مشارکت عمومی، عدالت اجتماعی یا نوعی حکومت مردمی بوده است؛ گاهی نیز ادعا می‌شود این اصطلاح متعلق به شرایط تاریخی خاصی بوده و دیگر ضرورتی ندارد.

چنین برداشت‌هایی، هرگاه بدون توجه به متن کامل آثار و پیوند نظری مفاهیم مطرح شوند، چیزی جز تحریف اندیشهٔ مارکس و انگلس نیستند. برای روشن‌شدن مسئله، باید به نوشته‌های خود آنان مراجعه کرد و اجازه نداد که مفاهیم بنیادین کمونیسم علمی با تفسیرهای دلخواه جایگزین شوند.

۱. مارکس دیکتاتوری پرولتاریا را صریحاً مطرح کرده است

مارکس در اثر خود «مبارزات طبقاتی در فرانسه، ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۰»، پس از بررسی شکست قیام کارگران پاریس در ژوئن ۱۸۴۸، از شعار انقلابی «سرنگونی بورژوازی؛ دیکتاتوری طبقهٔ کارگر» سخن می‌گوید. این عبارت نشان می‌دهد که از نظر او، مبارزهٔ پرولتاریا نمی‌تواند به اصلاحات محدود در چهارچوب دولت بورژوایی ختم شود؛ مسئلهٔ اساسی، پایان‌دادن به سلطهٔ سیاسی بورژوازی و استقرار قدرت طبقاتی کارگران است.

اما روشن‌ترین بیان مارکس در نامهٔ پنجم مارس ۱۸۵۲ به یوزف ویدمایر آمده است. او در این نامه سه نکته را به‌عنوان سهم نظری خود در شناخت مبارزهٔ طبقاتی توضیح می‌دهد:

نخست، وجود طبقات فقط با مراحل تاریخی معینی از تکامل تولید پیوند دارد؛ دوم، مبارزهٔ طبقاتی ضرورتاً به دیکتاتوری پرولتاریا می‌انجامد؛ و سوم، این دیکتاتوری خود چیزی جز مرحلهٔ گذار به الغای همهٔ طبقات و رسیدن به جامعهٔ بی‌طبقه نیست.

این بیان جای هیچ تردیدی باقی نمی‌گذارد. مارکس نه‌تنها این مفهوم را به کار برده، بلکه آن را در ارتباط مستقیم با ضرورت تاریخی مبارزهٔ طبقاتی و گذار به جامعهٔ بی‌طبقه توضیح داده است.

بنابراین، کسانی که ادعا می‌کنند دیکتاتوری پرولتاریا برداشت بعدی لنین یا ساخته‌وپرداختهٔ تجربه‌های سیاسی قرن بیستم است، با متن صریح مارکس روبه‌رو هستند. لنین این مفهوم را از هیچ نیافرید؛ آن را از مبانی نظری مارکس و انگلس استخراج کرد و در شرایط تاریخی انقلاب سوسیالیستی بسط داد.

۲. نقد برنامهٔ گوتا؛ پاسخ روشن به انکارکنندگان

اگر کسی هنوز در معنای این مفهوم تردید داشته باشد، کافی است به اثر مارکس با عنوان «نقد برنامهٔ گوتا» در سال ۱۸۷۵ مراجعه کند.

مارکس در بخش چهارم این اثر، دربارهٔ رابطهٔ جامعهٔ سرمایه‌داری و جامعهٔ کمونیستی می‌نویسد:

«میان جامعهٔ سرمایه‌داری و جامعهٔ کمونیستی، دورهٔ دگرگونی انقلابی اولی به دومی قرار دارد. متناظر با این دوره، یک دورهٔ گذار سیاسی نیز وجود دارد که دولت آن چیزی جز دیکتاتوری انقلابی پرولتاریا نمی‌تواند باشد.»

این عبارت از نظر نظری تعیین‌کننده است. مارکس به‌صراحت از وجود یک دورهٔ گذار سیاسی سخن می‌گوید و شکل طبقاتی دولت در این دوره را دیکتاتوری انقلابی پرولتاریا می‌داند.

پس نمی‌توان ادعا کرد که منظور او صرفاً اصلاحات اجتماعی، گسترش حقوق شهروندی یا مشارکت کارگران در نهادهای موجود سرمایه‌داری بوده است. اگر چنین بود، دیگر تأکید بر دگرگونی انقلابی جامعه و ضرورت شکل مشخصی از قدرت سیاسی در دورهٔ گذار معنایی نداشت.

مارکس در همین اثر از برنامه‌ای انتقاد می‌کند که مسئلهٔ دولت دورهٔ گذار و آیندهٔ دولت در جامعهٔ کمونیستی را روشن نکرده بود. این انتقاد نشان می‌دهد که از نظر او، مسئلهٔ قدرت سیاسی و ماهیت طبقاتی دولت موضوعی فرعی و قابل چشم‌پوشی نبود؛ بلکه از مسائل اساسی برنامهٔ جنبش کارگری به شمار می‌رفت.

۳. دیکتاتوری پرولتاریا در مانیفست حزب کمونیست

برای درک کامل‌تر این نظریه باید به «مانیفست حزب کمونیست» نوشتهٔ مارکس و انگلس در سال ۱۸۴۸ نیز مراجعه کرد.

آنان در فصل دوم توضیح می‌دهند که نخستین گام انقلاب کارگری، ارتقای پرولتاریا به جایگاه طبقهٔ حاکم و پیروزی در مبارزهٔ سیاسی است. پرولتاریا از برتری سیاسی خود برای سلب تدریجی سرمایه از بورژوازی، متمرکزکردن ابزارهای تولید و دگرگون‌کردن مناسبات تولیدی استفاده خواهد کرد.

در ادامه، مارکس و انگلس توضیح می‌دهند که با ازمیان‌رفتن تضادهای طبقاتی و شرایط مادی پیدایش طبقات، قدرت عمومی نیز خصلت سیاسی و طبقاتی خود را از دست خواهد داد.

این نکته بسیار مهم است: حاکمیت پرولتاریا در نظریهٔ مارکس و انگلس هدفی ابدی نیست. هدف، پایان‌دادن به مناسباتی است که جامعه را به طبقات متخاصم تقسیم می‌کنند. اما رسیدن به این هدف بدون دگرگونی انقلابی مناسبات مالکیت و تولید و بدون قدرت سیاسی طبقهٔ کارگر امکان‌پذیر نیست.

۴. انگلس و تجربهٔ کمون پاریس

انگلس نیز در این زمینه هیچ ابهامی باقی نگذاشته است.

او در مقدمهٔ سال ۱۸۹۱ بر اثر مارکس، «جنگ داخلی در فرانسه»، در بیستمین سالگرد کمون پاریس، به صراحت می‌نویسد:

«آقایان، می‌خواهید بدانید این دیکتاتوری چگونه است؟ به کمون پاریس نگاه کنید. آن، دیکتاتوری پرولتاریا بود.»

این جمله از اهمیت نظری و تاریخی برخوردار است. انگلس برای توضیح دیکتاتوری پرولتاریا، به یک تجربهٔ واقعی از حاکمیت کارگران اشاره می‌کند؛ تجربه‌ای که در آن نمایندگان انتخابی و قابل عزل، در برابر مردم مسئول بودند و دستگاه اداری و نظامی دولت کهنه دستخوش دگرگونی شد.

در تحلیل مارکس از کمون پاریس نیز همین مسئله برجسته است: طبقهٔ کارگر نمی‌تواند ماشین دولتی آماده و به‌جامانده از جامعهٔ بورژوایی را صرفاً تصرف کند و همان دستگاه را برای اهداف خود به کار گیرد. دستگاه دولت کهنه باید درهم شکسته و شکل تازه‌ای از سازمان‌یابی قدرت سیاسی جایگزین آن شود.

بنابراین، هنگامی که انگلس کمون پاریس را نمونهٔ دیکتاتوری پرولتاریا معرفی می‌کند، منظورش حکومت یک فرد یا گروهی جدا از کارگران نیست؛ منظور، قدرت سیاسی طبقه‌ای است که برای پایان‌دادن به سلطهٔ اقتصادی و سیاسی بورژوازی مبارزه می‌کند.

۵. آیا دیکتاتوری پرولتاریا به معنای استبداد فردی است؟

یکی از رایج‌ترین تحریف‌ها، یکسان‌گرفتن مفهوم دیکتاتوری پرولتاریا با دیکتاتوری شخصی، استبداد سیاسی یا حکومت خودکامه است.

این برداشت، تفاوت میان حاکمیت یک طبقه و سلطهٔ یک فرد یا گروه کوچک را نادیده می‌گیرد. در نظریهٔ مارکس، دیکتاتوری پرولتاریا به معنای حاکمیت سیاسی طبقهٔ کارگر در دورهٔ گذار انقلابی است؛ نه اینکه یک شخص، یک رهبر یا یک اقلیت تشکیلاتی بتواند به نام پرولتاریا هرگونه قدرتی را در اختیار خود بگیرد.

اما این تمایز نباید به تحریف دیگری منجر شود. دیکتاتوری پرولتاریا صرفاً نام دیگری برای دموکراسی پارلمانی موجود یا مشارکت کارگران در چهارچوب دولت سرمایه‌داری نیست. این حاکمیت، ماهیتی طبقاتی دارد و برای ازمیان‌بردن سلطهٔ اقتصادی و سیاسی بورژوازی و مقاومت نیروهای استثمارگر در برابر دگرگونی انقلابی جامعه به قدرت سیاسی نیازمند است.

در نتیجه، دیکتاتوری پرولتاریا هم با استبداد شخصی تفاوت دارد و هم با دموکراسی بورژوایی. معیار شناخت آن، محتوای طبقاتی قدرت، نقش واقعی توده‌های کارگر و زحمتکش و جهت‌گیری آن در دگرگونی مناسبات تولیدی و اجتماعی است.

۶. دیکتاتوری پرولتاریا و مسئلهٔ زوال دولت

نکتهٔ دیگری که در برخی تفسیرهای نادرست نادیده گرفته می‌شود، رابطهٔ دیکتاتوری پرولتاریا با زوال دولت است.

مارکس و انگلس دولت را نهادی فراطبقاتی و بی‌طرف نمی‌دانستند. دولت در جامعهٔ طبقاتی، ابزار سازمان‌یافتهٔ سلطهٔ یک طبقه بر طبقهٔ دیگر است. از همین رو، دولت بورژوایی نیز با وجود شکل‌های گوناگون جمهوری، پارلمانی یا سلطنتی، در نهایت حافظ مناسبات مالکیت و قدرت سرمایه است.

در جامعهٔ کمونیستی، با ازمیان‌رفتن طبقات و تضادهای آشتی‌ناپذیر طبقاتی، ضرورت دولت به‌عنوان ابزار سلطهٔ طبقاتی نیز از میان می‌رود. بنابراین، دیکتاتوری پرولتاریا مرحله‌ای تاریخی و گذراست؛ مرحله‌ای که وظیفه‌اش فراهم‌کردن شرایط مادی و اجتماعی برای پایان‌دادن به جامعهٔ طبقاتی است.

این همان پیوندی است که مارکس در نامهٔ خود به ویدمایر و در «نقد برنامهٔ گوتا» بر آن تأکید می‌کند. نمی‌توان بخش نخست نظریه، یعنی ضرورت قدرت سیاسی پرولتاریا را پذیرفت، اما بخش نهایی آن، یعنی حرکت به سوی الغای طبقات و زوال دولت طبقاتی، را نادیده گرفت.

۷. نتیجه‌گیری: نمی‌توان مارکس و انگلس را از نظریهٔ خودشان جدا کرد

واقعیت متون تاریخی روشن است: مارکس در آثار و نامه‌های خود از دیکتاتوری پرولتاریا سخن گفته، آن را نتیجهٔ تاریخی مبارزهٔ طبقاتی دانسته و ضرورت آن را در دورهٔ گذار از سرمایه‌داری به کمونیسم تصریح کرده است. انگلس نیز نه‌تنها این نظریه را تأیید کرده، بلکه با اشاره به کمون پاریس نمونهٔ تاریخی آن را توضیح داده است.

بنابراین، هر تفسیری که بخواهد دیکتاتوری پرولتاریا را از نظریهٔ مارکس و انگلس حذف کند، باید با نوشته‌های صریح آنان روبه‌رو شود و پاسخ دهد که چرا این عبارات روشن را نادیده می‌گیرد. نمی‌توان با تغییر معنای واژه‌ها، حذف بخش‌هایی از آثار یا جداکردن یک جمله از زمینهٔ تاریخی و نظری آن، به اندیشهٔ مارکس معنایی مخالف با آنچه خود نوشته است نسبت داد.

از دیدگاه کمونیسم علمی، مسئله فقط دفاع از یک اصطلاح تاریخی نیست؛ مسئله دفاع از محتوای طبقاتی انقلاب پرولتری است. طبقهٔ کارگر برای رهایی از استثمار، نمی‌تواند به تغییر چهرهٔ دولت سرمایه‌داری یا اصلاحات محدود در مناسبات موجود بسنده کند. رهایی او مستلزم پایان‌دادن به سلطهٔ بورژوازی، کسب قدرت سیاسی و دگرگونی انقلابی مناسبات تولیدی است.

دیکتاتوری پرولتاریا نه هدف نهایی کمونیسم، بلکه ضرورت تاریخی دورهٔ گذار به جامعه‌ای است که در آن طبقات، استثمار انسان از انسان و در نتیجه ضرورت دولت به‌عنوان ابزار سلطهٔ طبقاتی از میان می‌رود.

این است مضمون نظریهٔ مارکس و انگلس؛ نه استبداد فردی، نه حکومت یک اقلیت به نام کارگران و نه دموکراسی در چهارچوب سلطهٔ سرمایه. هرکس مدعی دفاع از مارکسیسم است، باید با این مبانی نظری به‌طور صریح و مستدل روبه‌رو شود.

منابع اصلی برای مطالعه و بررسی

۱. کارل مارکس، «مبارزات طبقاتی در فرانسه، ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۰»، ۱۸۵۰.

۲. کارل مارکس، نامه به یوزف ویدمایر، ۵ مارس ۱۸۵۲.

۳. کارل مارکس و فریدریش انگلس، «مانیفست حزب کمونیست»، ۱۸۴۸، فصل دوم.

۴. کارل مارکس، «نقد برنامهٔ گوتا»، ۱۸۷۵، بخش چهارم.

۵. کارل مارکس، «جنگ داخلی در فرانسه»، ۱۸۷۱.

۶. فریدریش انگلس، مقدمه بر «جنگ داخلی در فرانسه»، ۱۸۹۱.

کامیار سرخ